Foto: Arve Kjersheim©Riikkaantikvára

 
Kulturmuitolágas leat guokte váldo ráfáidahttinvuogi: ráfáidahttin lága bokte (automáhtalaččat ráfaidahttin) ja ráfáidahttin mearrádusa bokte.
Plána- ja huksenlága olis sáhttá olahit suodjaleami suohkanplána mearrádusaid bokte dahje jus regulere suodjaleami spesialguovlun.

Automáhtalaččat (iešalddis) ráfáidahttin lága bokte
Automáhtalaččat ráfáidahttin mearkkaša ahte dihto kulturmuittut leat ráfáidahtton láhkateavstta bokte (legal-ráfáidahttin). Muđui ferte ráfáidahttin dahkkot sierra mearrádusa bokte.

Buot kulturmuittut mat leat boarráseappot go jagis 1537 (visttit, ássanbáikkit, geainnut, báccit, hávddit jna), leat automáhtalaččat ráfáidahtton kulturmuitolága 4. § vuosttaš lađđasa olis.

Diekkár iešalddiset ráfáidahtton kulturmuittuin lea maid lága olis 5 mehtera sihkkarastinbiras. Dat lea mearriduvvon kulturmuitolága 6. §:s.

Fágalaš áigemearrideami (cealkámuša) olis dan birra ahte visti lea áigodagas 1537 – 1650 lea dat maiddái automáhtalaččat ráfáidahtton kulturmuitolága 4. § goalmmát lađđasa olis.

Sámi kulturmuittut mat leat boarráseappot go 100 jagi leat automáhtalaččat ráfáidahtton kulturmuitolága 4. § nuppi lađđasa olis.

Skiipagávdnosat mat leat badjel 100 jagi boarrásat - skiippa, biergasiid dahje guorpmi produkšuvdnajagi rájes, leat automáhtalaččat ráfáidahtton kulturmuitolága 14. § mielde.

Ráfáidahttin mearrádusa olis

Visttiid ja rusttegiid ráfáidahttin
Mearrádusa bokte lea ráfáidahtton áhta (visti, rusttet, šaldi, geaidnu jna) ođđaset maŋŋel-reformatoralaš kulturmuitu, mii lea ráfáidahtton mearrádusa bokte kulturmuitolága 15. § mielde (Ođđaset áiggi visttiid, ráhkadusaid jna. ráfáidahttin).

Ráfáidahtton kulturmuittu birrasa ráfáidahttin
Automáhtálaččat ráfáidahtton dahje mearrádusa bokte ráfáidahtton kulturmuittu birra sáhttá maiddái ráfáidahttit biras guovllu várjalan dihte ráfáidahtton ovttaskasobjeavtta.

Ráfáidahttima mearrádus dahkko dalle kulturmuitolága 19. § olis (guovllut).

Kulturbirrasa ráfáidahttin
Sáhttá maiddái ráfáidahttit ollislaš kulturbirrasiid oktilaš kulturbirasin (omd. historjjálaš fanasnávsttuid mat leat bálddalaga). Diekkár ráfáidahttinmearrádusaid dahká kulturmuitolága 20. § olis (kulturbiras).

Fatnasiid ráfáidahttin
Historjjálaš fatnasiid sáhttá ráfáidahttit kulturmuitolága § 14 a olis (fatnasat).

Reguleren suodjaleami spesialguovlun
Go ráfáidahttin kulturmuitolága olis vuosttažettiin dahkko sihkkarastin dihte kulturmuittuid dahje kulturbirrasiid main lea natiovnnalaš árvu, de sáhttá reguleret suodjaleami spesialguovlun maiddái sihkkarastin dihte áđaid ja guovlluid main lea báikkálaš ja guovllulaš árvu. Dáinna lágiin sáhttá reguleret visttiid ja huksehusguovlluid, gáhttasajiid ja báikkiid, kulturduovdagiid ja geaidnorusttegiid ja arkeologalaš kulturmuittuid sihke eatnama alde ja vuolde. Reguleret sáhttá maid kulturmuittuid mat leat čázis ja čázádagain.

Ávžžuhuvvo ráfáidahtton kulturmuittuid reguleret suodjaleami spesialguovlun (25. §). Vejolašvuođa sáhttá eandalii atnit sihkkarastit ráfáidahtton áđa birrasa. Reguleren suodjaleapmin ii sáhte nugo ráfáidahttin sisttisdoallat interioraid dahje máŧasdoallama geatnegasvuođa mii lea viidát go plána- ja huksenlága oppalaš gáibádus.

Mii suodjaleapmái galgá regulerejuvvot ferte mearriduvvot fágalaš vuođusteami vuođul. Dan dihte berre regulerenplána hábmejuvvot ovttasráđiid guovllulaš kulturmuitohálddašeddjiiguin.