Freding av fartøy

Denne rettleiaren tek føre seg dei handlingane og dokumenta som inngår i saksgangen ved freding av fartøy. Freding av fartøy er heimla i Kulturminnelova § 14a, medan dispensasjon frå freding av fartøy er heimla i § 15a.

1Lovgrunnlaget

Lovgrunnlaget for freding av fartøy er Kulturminnelova § 14a som lyder:

§ 14a. Fredning av båter

Departementet kan frede båter av særlig kulturhistorisk verdi. Fredningsvedtaket omfatter fast inventar og utstyr. Når særlige grunner tilsier det, kan også større løst inventar medtas. I slike tilfeller må hver enkelt gjenstand særskilt spesifiseres.

I fredningsvedtaket kan departementet forby eller på annen måte regulere alle typer tiltak som er egnet til å motvirke formålet med fredningen.

Vedtak om fredning skal om mulig avmerkes i vedkommende skipsregister. Bestemmelsene i §§ 15 a og 22 nr. 4 gjelder tilsvarende. §§ 16-18 kommer til anvendelse så langt det passer.

2Vurderinga av fredningssaka

Det finst følgjande hovudårsaker til igangsetjing av fredingssak for fartøy

Freding på grunnlag av fartøyet sin representativitet:

a)       Fartøy kan fredast som del av ein fredingsstrategi der representative fartøy frå visse kategoriar skal fredast. I slike tilfelle vert heile kategorien først undersøkt for å kartleggje den historiske utviklinga og variasjonen innan kategorien, for dernest å nytte dette ekstraherte oversynet til finne representative fartøy som kan fredast.

b)      Freding av einskildfartøy vil kunne finne stad som supplement til ein fredingsstrategi som nemnt i punkt a). Dersom ein viktig type mangla ved gjennomføring av ein fredingsstrategi, kan denne supplerast i etterkant dersom eit slikt fartøy vert tilgjengeleg.

Freding på grunnlag av unike kvalitetar ved fartøyet:

c)       Fartøy kan ha særlege historiske eller tekniske kvalitetar som ikkje vert dekte inn gjennom det representative vernet i punkt a) og b). Døme kan vere prototypar eller enkeltståande fartøy som ikkje inngår i dei definerte kategoriane. Nokre smale bruksområde hadde så få fartøy at det er uråd å ekstrahere nokon type. I staden for å frede på grunnlag av representativitet må slike fartøy fredast som døme på ein funksjon. Døme på fartøy som kunne ha vore vurdert som døme på viktige samfunnsfunksjonar er:

    • D/S «Viking», hospitalskip drevet i Nord-Noreg av Norges Røde Kors 1923-1938.
    • M/S «Olav Scheel», eit skjermbilete-skip som hadde ein viktig funksjon i å utrydde tuberkulose i Nord-Noreg
    • M/S «Nordkabel», televerkets kabelleggjar-skip som var viktig for utbygging av infrastruktur
    • M/S «Oksøy» til Fyr og Merkevesenet sin fyrtender som var viktig for vedlikehald av sjømerke og fyr i leia
    • M/S «Elieser 4», misjonsskip eigd av Den Indre Sjømannsmisjon.

d)      Dersom eit fartøy er knytt til sentrale historiske personar eller hendingar og/eller prestasjonar av nasjonal eller internasjonal karakter. Døme på fartøy som kunne vore vurdert på dette grunnlaget er:

    • Polarskipet «Fram» (dersom det ikkje hadde vore landsett)
    • D/S «Heimdal» som henta kong Haakon til Noreg i 1905
    • KNM «Stord» som hadde ei sentral rolle i senkinga av slagskipet «Scharnhorst» i 1943
    • Eit av dei norske Liberty-skipa frå konvoifarten under andre verdskrigen

Høg grad av materialautentisitet vil vere eit problematisk utgangspunkt for freding i fartøyvernet. Vern gjennom bruk føreset at fartøyet sine delar kan skiftast ut dersom dei ikkje lenger har tilstrekkeleg styrke eller vasstett integritet. Materialautentisitet som fredingsgrunn åleine vil her representere eit logisk problem, då årsaka til fredinga då vil undergravast av dispensasjonane som er naudsynte for å halde fartøyet i drift. Dersom høg grad av materialautentisitet skal bevarast må fartøyet setjast på land som museumsgjenstand. For større fartøy syner erfaringa at heller ikkje landsetjing er ei uproblematisk verneform. Men freding vil i slike tilfelle ikkje lenger vere eit relevant verkemiddel, då fartøyet vert ivareteke som del av samlingane hjå eit museum.

3Saksgangen i fredningsaka

3.1 Intern utgreiing og vedtak om oppstart

Ein fredingsinstans skal ha ein fredingsstrategi. Fredingsstrategien skal vere ein plan for freding av fartøy ut frå representativitet eller unike kvalitetar (jf. kap. 2 punkta a til d). Som grunnlag for fredingsstrategien bør det difor vere utarbeidd ein fartøyvernplan. Med utgangspunkt i ein slik plan og eit oversyn over fartøy som alt er representert på fredingslista, vil fredingsinstansen vurdere om eit fartøy bør undersøkast nærare med tanke på freding.

Dersom denne første interne undersøkinga av fartøyet gjev grunn til å gå vidare med saka, kan det formelt opnast ei fredingssak.

3.2 Varsel om oppstart av fredingssak – høyring

3.2.1.  Melding om oppstart av freding

Melding om oppstart av fredingssak med framlegg til freding skal innehalde:

1)      Presisering av kva fartøy fredinga gjeld, der fartøyet sitt namn og kjenningsbokstavar er nemnt. Overskrifta i brevet skal følgje denne malen: (Kjenningssignal) – ( namn på fartøy) – Vedtak om freding med heimel i lov om kulturminne av 9. juni 1978 nr. 50 § 14a jf. forvaltingslova kap. IV

Døme:

LGDC – Granvin  – melding om oppstart av freding.

2)      Lovgrunnlaget for fredinga.Til dømes:

I medhald av § 16 i forvaltingslova varslar (fredingsinstansen) med dette framlegg om freding av ovannemnde fartøy med heimel i lov om kulturminne av 9. juni 1978 nr. 50 § 14a.

3)      Omfanget av fredinga. Til dømes:

Framlegget om freding etter § 14a vil omfatte heile fartøyet med fast inventar og fastmontert utstyr. Det vil bli aktuelt å gjere ei gjennomgang for nærare spesifikasjon av kva av fast og laust inventar som skal omfattast av fredinga. Fredinga i seg sjølv skal ikkje vere til hinder for vidare drift av fartøyet.

4)      Bakgrunn for fredingssaka. Her vert det kort gjort greie for kva for kvalitetar ved fartøyet som vert lagt til grunn for fredingssaka.

5)      Skildring og historikk. Her vert sentrale punkt i fartøyet si historie nemnt.

6)      Vidare saksgang. Her vert den vidare saksgangen fram til fredingsvedtaket skildra. Det vert også presisert at fartøyet skal handsamast som om det var freda når fredingssaka er opna og at fredingsinstansen skal kontaktast dersom eigar ynskjer å gjere tiltak ut over vanleg vedlikehald på fartøyet.

7)      Distribusjon. Melding om oppstart av freding skal distribuerast til følgjande instansar:

  • Eigaren av fartøyet
  • Kommunen der fartøyet har heimehamn
  • Kommunar i fartøyet sitt rutedistrikt (gjeld rutegåande fartøy)
  • Fylkeskommunen (dersom Riksantikvaren har fredingssaka)
  • Riksantikvaren (dersom fylkeskommunen har fredingssaka)
  • Eventuelle andre fylkeskommunar i fartøyet sitt rutedistrikt (gjeld rutegåande fartøy)
  • Klima- og miljødepartementet
  • Departement og direktorat som har historisk eller fagleg interesse i fartøyet/typen. Til dømes:
    • Samferdsledepartementet (ferjer, passasjer- og lastefartøy)
    • Fiskeridirektoratet (fartøy frå fiske eller fangst)
    • Nærings- og handelsdepartementet (utanriksflåten)
  • Fartøyet sitt/sine tidlegare reiarlag/eigarar. Relevansen må vurderast ut frå fartøyet sin historikk.
  • Maritime museum med vitskaplege tilsette:
    • Norsk Maritimt Museum (tidlegare Norsk Sjøfartsmuseum)
    • Bergens Sjøfartsmuseum
    • Stavanger Sjøfartsmuseum
  • Sjøfartsdirektoratet

Ved val av mottakarar skal det leggjast vekt på å få med dei som kan tenkast å vere part i saka, anten direkte i form av eigarskap eller indirekte ved at fartøyet eller fartøytypen til dømes har vore disponert av eller inngått i ein etat si historiske forvaltingsoppgåve.

Medan oppstart av fredingssaka er til høyring, kan arbeidet med fredingsdokumentasjonen utførast. Eit fartøy vert alltid freda som det er ved fredingstidspunktet, og høyringssvara kan difor ikkje ha nokon innverknad på fredingsdokumentasjonen.

3.2.2 Offentliggjering av oppstart av fredingssaka

I tillegg til brevet om oppstart med framlegg til freding skal saka kunngjerast gjennom annonser i følgjande media:

a)       Norsk lysingsblad

b)      Regionsavisa der fartøyet har heimehamn

c)       Lokalavisa der fartøyet har heimehamn

Annonsen skal identifisere skipet, og det skal gå fram kvar melding om oppstart av freding er lagt ut til offentleg gjennomsyn.

4Vedtak om freding

Når høyringsfristen for melding om oppstart av fredingssaka er ute, kan eit vedtak om freding ferdigstillast. Vedtaket skal ha følgjande innhald:

1)      Presisering av kva fartøy fredinga gjeld, der fartøyet sitt namn og kjenningsbokstavar er nemnt. Overskrifta i tilskotsbrevet skal følgje denne malen:

(Kjenningssignal) – ( namn på fartøy) – Vedtak om freding med heimel i lov om kulturminne av 9. juni 1978 nr. 50 § 14a jf. forvaltingslova kap. IV

Døme:

LGDC – Granvin  – Vedtak om freding med heimel i lov om kulturminne av 9. juni 1978 nr. 50 § 14a jf. forvaltingslova kap. IV

2)      Vedtak om freding. Teksten i sjølve vedtaket skal visuelt vere lett å skilje frå den andre informasjonen i brevet.

a)       Vedtaksteksten skal opne med lovgrunnlaget, kven som er fredingsinstans og kva fartøy fredinga gjeld. Til dømes:

I medhald av lov av 9. juni 1978 nr. 50 om kulturminne (kml) § 14a fredar Riksantikvaren M/S ”Granvin” – LGDC.

b)      Omfanget av fredinga. Til dømes:

Fredinga etter kulturminnelova § 14a omfattar heile fartøyet med fast inventar og fastmontert utstyr slik dette framkjem i skildringar og på foto i fredingsdokumentasjon.

c)       Føremålet med fredinga. Til dømes:

Føremålet med fredinga er å taka vare på ei bilferje frå mellomkrigstida med tverrskips ombordkøyring og biloppstilling. I den tidlege fasen med bilføring fungerte denne typen ofte som bilførande lokalbåt i lengre samband med anløp undervegs. ”Granvin” vart bygd for det viktige vegsambandet mellom Aust- og Vestlandet gjennom Indre Hardanger og er difor ein av våre eldste riksvegferjer.

Fredinga skal ikkje vere til hinder for gjennomføringa av naudsynt restaurering av konstruksjon og innreiing eller komplettering av bortkomne delar.

Fredinga skal ikkje vere til hinder for fortsett drift av fartøyet.

d)      Fredingsføresegner. Til dømes:

Fredingsvilkåra er utforma i samsvar med føremålet med fredinga og kjem i tillegg til kulturminnelova sine føresegner om vedtaksfreda båtar.

Generelle føresegner:

1.       Fartøyet sitt eksteriør, konstruksjon, arrangement eller originalt fast inventar skal ikkje endrast.

2.       Utskifting av material, endring av overflater eller anna arbeid ut over vanleg vedlikehald er ikkje tillate. Opphavlege fargar skal bevarast.

3.       Alt vedlikehald og istandsetjing skal skje i samsvar med føremålet med fredinga. Dette medfører bruk av tradisjonelle material og etter dei metodar som er i tråd med den tidsepoken som ligg til grunn for fredinga.

4.       Eventuelle pålegg frå Sjøfartsdirektoratet, Mattilsynet eller andre offentlege styresmakter som medfører fysiske endringar av det freda fartøyet skal ikkje gjennomførast med mindre tiltaket er godkjent av Riksantikvaren eller av den Riksantikvaren har gjeve mynde.

Spesielle føresegner

1.       Fredinga skal ikkje vere til hinder for naudsynt restaurering av fartøyet eller for tilbakeføring av arrangementet til perioden som bilførande lokalskip i samband med restaurering av framskipet.

2.       Det skal utarbeidast ein teknisk-historisk dokumentasjon. Når denne er godkjent av Riksantikvaren vil han danne utgangspunkt for avgjerder vedrørande utføring, fargesetting og anna detaljering.

3.       Etter dispensasjon frå Riksantikvaren kan det gjennomførast tilbakeføring til opphavleg eller tidlegare utføring dersom tiltaket byggjer på sikker dokumentasjon (jf. pkt. 6). Dette gjeld følgjande tilbakeføringstiltak:

a.       Tilbakeføring av arrangementet på framdekket til perioden som bilførande lokalskip.

b.       Tilbakeføring av lasteluka til original storleik og utføring.

c.       Restaurering og remontering av originalt trappehus framfor masta på bildekket.

d.       Flytting av mast og vantfeste til original plassering og tilbakeføring til original innfesting mot dekk.

e.        Tilbakeføring av innreiinga under framdekket til tidsrett utføring.

3)      Følgjer av fredinga. Det skal gjerast merksam på kva følgjer fredinga har for handsaming og drift av fartøyet og lovgrunnlaget for dette. Til dømes:

For handsaming av freda båtar syner vi til kulturminnelova §§ 14a, 15a, 16, 17 og 18, samt til fredingsføresegnene over.

Fredinga medfører at det må søkjast om løyve/dispensasjon til å setje i gong alle former for tiltak som går ut over vanleg vedlikehald, jf. kulturminnelova § 14a tredje ledd og § 15a. Dette gjeld også eventuelle tiltak som skuldast pålegg frå Sjøfartsdirektoratet, Mattilsynet eller andre offentlege styresmakter. (Fredingsinstansen) kan i særskilde høve gje dispensasjon frå fredinga og fredingsføresegnene for tiltak som ikkje medfører vesentlege inngrep i det freda kulturminnet. Søknad om løyve vert å sende til (fredingsinstansen). Oppstår det tvil om kva som kan reknast som vanleg vedlikehald skal (fredingsinstansen) likeins kontaktast.

Eigar har ansvar for det vanlege vedlikehaldet av det freda skipet. Fartøyet skal handsamast som om det var freda inn til spørsmålet om freding er endeleg avgjort. Dersom det er planar om endringar i interiør eller eksteriør skal (fredingsinstansen) varslast på førehand dersom dette ikkje kan reknast som vanleg vedlikehald.

I føreskrift av 9. februar 1979 om fagleg ansvarsfordeling mv. etter kulturminnelova, § 12 nr. 1 har departementet delegert mynde til Riksantikvaren etter lova sine §§ 14a (freding av båtar), 15a (dispensasjon) og 22 nr. 4 (mellombels freding).

Likeins er Riksantikvaren gitt mynde etter same føreskrift § 1 nr. 1 dersom kulturminnelova §§ 16-18 kjem til bruk i samband med ein freda båt. Kulturminnelova §§ 16-18 gjeld pålegg om utbetring ved skade, vedlikehald og skade ved brann og gjeld for freda båtar så langt desse høver.

4)      Bakgrunn for fredingssaka. Her skal fredingsinstansen gjere greie for bakgrunnen for saka,  det historiske grunnlaget som fartøyet er vurdert ut frå som type eller som unikt kulturminne (jf. avsnitt 2.1. punkt a til d).

5)      Skildring og historikk. Her vert fartøyet sett inn i ein historisk samanheng, der det vert gjort greie for vesentlege punkt i fartøyet si historie.

6)      Fredingsinstansen si vurdering av fartøyet og grunngjeving for framlegg om freding. Her oppsumerast argumenta for å frede fartøyet.

7)      Oversyn over sakshandsaminga fram til freding. Her vert det gjort greie for sakshandsaminga frå varsel om oppstart av fredingssaka (avsnitt 3.2.) og fram til fredingsvedtaket. Her skal også sentrale punkt i høyringssvara refererast og kommenterast. Det skal gå fram i kva grad synspunkt i høyringssvara vert tekne til etterretning.

8)      Informasjon om klagefrist, klageinstans og prosedyre.

9)      Tinglysing. Det skal gjerast merksam på at fredingsinstansen vil tinglyse vedtaket i Skipsregisteret. Dette gjeld berre fartøy som er innført i registeret.

10)      Distribusjon. Fredingsvedtaket med fredingsdokumentasjon sendast til dei same instansane som fekk tilsendt melding om oppstart av fredinga.

5Klage på vedtak om fredning

Ein eventuell klage på vedtak om freding skal sendast til fredingsinstansen, som skal sjå om det er grunnlag for å gjere om vedtaket.

Dersom det ikkje er grunn til å gjere om vedtaket skal fredingsinstansen sende klagen vidare til handsaming hjå klageinstansen saman med fredingsinstansen si vurdering av saka. Kopi av brevet frå fredingsinstansen til klageinstansen sendast med kopi til klagar som skal ha høve til å kommentere fredingsinstansen si framstilling. Eventuell ny merknad frå klagar skal sendast til klageinstansen med kopi til fredingsinstansen.

Tinglysning

Når klagefristen på vedtaket er ute, eller når eventuelle klager er avgjorte, skal endeleg vedtak sendast til Skipsregisteret (Sjøfartsdirektoratet) der det skal førast som merknad på fartøyet i registeret. Merknaden i skipsregisteret vil framkome slik:

ANMERKNING:

FREDNINGSVEDTAK AV 12. SEPTEMBER 2011
FREDNINGSBESTEMMELSEN ER FASTSATT MED HJEMMEL I LOV OM         KULTURMINNER § 14 A

6Dispensasjon frå fredingsføresegnene.

Etter at fredingssaka er opna skal fartøyet handsamast som om det var freda. Eigar må difor søkje om dispensasjon for alle tiltak på fartøyet ut over normalt vedlikehald. Saksgang og vurderingar ved dispensasjon frå fredingsføresegnene er skildra i ein eigen rettleiar.